مرگ سه مرد در انفجار هستهای ۱۹۶۱ آمریکا؛ دلیل وقوع چه بود؟
در تاریخ سوم ژانویه ۱۹۶۱، راکتور آزمایشی SL-1 در آزمایشگاه ملی مهندسی آیداهو منفجر شد و جان سه خدمه را گرفت. اما علت این حادثه چه بود؟
وقتی بیشتر مردم به نیروی هستهای فکر میکنند، برجهای خنککننده بتنی به ارتفاع چند صد متر را تصور میکنند که بر خط افق شهرهای واقعی و خیالی تسلط دارند. در حالی که راکتورهای ماژولار کوچک معمولاً به عنوان نوآوری قرن 21 معرفی میشوند، نیروگاههای اتمی کوچک از همان روزهای اولیه فناوری شکافت هستهای وجود داشتهاند، چه برای تأمین انرژی کشتیها و چه برای پایگاههای نظامی دورافتاده.
یکی از نمونههای اولیه راکتور کوچک آزمایشی که برای استفاده در پایگاه نظامی طراحی شده بود، راکتور SL-1 نام داشت. SL-1 بخشی از برنامه نیروی هستهای ارتش ایالات متحده بود و برای تأمین انرژی در مقاصد دورافتاده طراحی شده بود. اما متأسفانه این راکتور خاص به مرکز اولین و مرگبارترین حادثه هستهای در خاک آمریکا تبدیل شد.
این راکتور که برای تبدیل شدن به بخشی حیاتی از سایتهای رادار پیش اخطار دوربرد ایالات متحده در مناطق دورافتاده آلاسکا و گرینلند طراحی شده بود، حدود سه مگاوات توان تولید میکرد. پس از راهاندازی اولیه در اوت ۱۹۵۸ در آزمایشگاه ملی مهندسی در شهر اتمی آیداهو، این راکتور به مدت دو سال و نیم بدون مشکل کار کرد. اما در ۲۳ دسامبر ۱۹۶۰، خدمه راکتور را برای تعطیلات طولانی کریسمس خاموش کردند که مستلزم قرار دادن کامل میله کنترل و جدا کردن آن از مکانیزم محرک بود.
در سوم ژانویه، هنگامی که متخصصان ارتش، جک بیرنز، ریچارد مککینلی و ریچارد لگ به پایگاه بازگشتند تا راکتور را دوباره راهاندازی کنند، اتفاق وحشتناکی رخ داد. راکتور SL-1 دچار افزایش عظیم توان شد و به ۲۰,۰۰۰ مگاوات رسید. در عرض چند میلیثانیه، شدت انفجار بخار میله را بیرون راند و یکی از مردان را به سقف کوبید و هسته راکتور را کاملاً مختل کرد.
برخلاف سایر فجایع هستهای مانند چرنوبیل در ۱۹۸۶ و فوکوشیما در ۲۰۱۱، بیشتر مواد رادیواکتیو در سیلندر فولادی مهار باقی ماند (اگرچه مقداری ید رادیواکتیو در باد پخش شد). با این حال، حتی با داشتن تجهیزات حفاظتی کامل، خدمه امداد تنها میتوانستند یک دقیقه به داخل سازه بروند تا وضعیت را ارزیابی کنند. به دلیل رادیواکتیویته شدید، راکتور در نهایت در همان محل دفن شد.
بنابراین، سوال اصلی این است که چه چیزی دقیقاً منجر به این حادثه شوم شد؟ بازرسان دریافتند که خدمه میله کنترل را حدود ۲۰ اینچ بیرون کشیدند که بسیار بیشتر از چهار اینچ مورد نیاز بود و همین امر باعث افزایش عظیم توان شد. اما اینکه چرا این سه مرد این کار را انجام دادند، هرگز به طور کامل مشخص نشده است.
یکی از توضیحات، طبق یک یادداشت درز شده توسط یک کارشناس ایمنی کمیسیون انرژی اتمی (AEC)، حاکی از آن است که دو نفر از مردان، بیرنز و لگ، درگیر مثلث عشقی بودند و این نشان میدهد که بیرنز عمداً راکتور را منفجر کرد تا از لگ انتقام بگیرد. در این سناریوی دراماتیک، مککینلی یک رهگذر بدشانس بود. با این حال، بیشتر کارشناسان امروزه این فرضیه را نمیپذیرند.
تامی تچر، تحلیلگر سابق ایمنی هستهای در آزمایشگاه ملی آیداهو (INL)، به نیویورک پست گفت: "شما هرگز از AEC نشنیدید که میله گیر کرده بود و بچهها مجبور بودند چیزی را که گیر کرده بود بلند کنند." این ایده دور از ذهن نبود. طبق کتاب “Idaho Falls: The Untold Story of America’s First Nuclear Accident” که در سال ۲۰۰۳ منتشر شد، بازرسان این ایده را در نظر گرفتند که فاجعه به دلیل یک شوخی ساده نیشگون باسن رخ داده است.
آنها حتی داوطلبانی داشتند که با یک راکتور نمونه کار کردند، باسن آنها را نیشگون گرفتند و متوجه شدند که میله را تا چه حد به طور تصادفی بیرون میکشند. در حالی که گاهی اوقات میله تا بیش از ۱۰ اینچ بالا میرفت، هرگز به علامت ۲۰ اینچ نمیرسید. بازرس، وین بیل، به نویسنده ویلیام مککئون گفت: "همه چیز به این بستگی داشت که میله مرکزی توسط یکی از خدمه بیش از حد بالا کشیده شده باشد. فکر نمیکنم شما آن را اینقدر زیاد از دست بدهید. اگر این اقدام عمدی نبود، آن مرد میتوانست متوقف شود."
مقصر واقعی احتمالاً این است که طراحی راکتور به سادگی بیش از حد ناامن بود و طراحیهای راکتور آینده برای تولید چنین مقدار زیادی از توان، تنها به یک میله کنترل متکی نبودند. مککئون به پست گفت: "بچههای AEC در حال پوشش دادن خودشان بودند. آنها نمیخواستند برنامه هستهایشان خدشهدار شود. اما آنچه آنها گفتند بسیاری از افراد قدیمی هستهای را عصبانی کرد. آنها احساس میکردند این مردان روی یک راکتور کار میکردند و جان خود را به خاطر آن از دست دادند."