تفاوت امضای دیجیتال و امضای الکترونیکی در چیست؟

امضای دیجیتال و امضای الکترونیکی دارای تفاوت‌هایی هستند که در این گزارش به تشریح آن‌ها پرداخته می‌شود. به طور کلی، امضای دیجیتال امنیت بیشتری نسبت به امضای الکترونیکی دارد و می‌تواند سندیت مستندات را به اثبات برساند.

اگر شما کارمند هستید، حتماً با امضاهایی که در سامانه‌های اتوماسیون خود انجام می‌شود آشنایی دارید. یا ممکن است محصولی از فروشگاه آنلاین خریداری کرده باشید و پس از تحویل، از شما خواسته شود تا برای تأیید دریافت محصول، امضای خود را با قلم نوری بر روی تبلت ثبت کنید. اینگونه امضاها که برای ما ملموس‌تر هستند، “امضا الکترونیک” نامیده می‌شوند. امروزه یکی از روش‌ها برای تحقق دولت الکترونیکی، حذف کاغذبازی و تسهیل در انجام کارهای اداری است و رواج امضای الکترونیکی می‌تواند یکی از ملزومات این هدف باشد.

امضای الکترونیکی به طور کلی به هر نوع علامت الکترونیکی اطلاق می‌شود که ممکن است شامل علامت، رمز، کلمه، عدد، نام تایپ‌شده، تصویر دیجیتال از یک امضای دست‌نویس یا هر نشان الکترونیکی که اثبات هویت کند، باشد. این نوع امضا، به شیوه‌ای منطقی به داده پیام مربوط می‌شود و برای شناسایی امضاکننده پیام استفاده می‌شود. علاوه بر این، امضای الکترونیکی همانند امضای دست‌نویس آثار حقوقی احضار هویت امضاکننده و تعهد وی به مفاد سند را دارد.

امضای الکترونیکی در اغلب قراردادها، تراکنش‌ها و معاملات الکترونیکی نظیر کارت ملی یا شناسنامه عمل کرده و می‌توان با استفاده از آن، سندیت متون الکترونیکی را بررسی کرد. موضوع امضای الکترونیکی و شرایط آن برای اولین بار در ایران در قانون تجارت الکترونیکی مصوب سال ۱۳۸۲ مورد توجه قرار گرفت. از انواع امضای الکترونیکی، امضای دیجیتال بهترین و پیشرفته‌ترین نوع به شمار می‌رود که به خاطر امنیت بالای خود، بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد و اکثر قانونگذاران از جمله در ایران، این نوع امضا را پذیرفته‌اند.

گواهی امضای دیجیتال سندی الکترونیکی است که برای یک شخص یا سازمان صادر می‌شود و می‌تواند به شناسایی دارنده گواهی کمک کند. کسانی که این گواهی الکترونیکی را دریافت می‌کنند، شامل افراد حقیقی یا حقوقی، سازمان‌ها، مؤسسات و شرکت‌ها هستند. در ابتدا، سازمان‌ها مقاومت‌هایی برای استفاده از امضای الکترونیکی داشتند، اما به تدریج مسیر الکترونیکی شدن هموار گشت. در نهایت، طبق پیگیری‌های انجام شده، قرار شد در مهر ماه سال ۱۳۹۸، امضای الکترونیکی در سامانه جامع تجارت رونمایی شود.

با توجه به تلاش‌های صورت گرفته، در سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۰، فرآیند صدور و تمدید گواهی‌های الکترونیکی تسهیل گردیده و تعداد گواهی‌های صادرشده در این دو سال، به طرز چشمگیری افزایش یافته است. مرکز توسعه تجارت الکترونیکی متولی توسعه به‌کارگیری امضای الکترونیکی در کشور است و در سال‌های اخیر اقدامات متنوعی در این راستا انجام شده است.

تفاوت امضای دیجیتال و امضای الکترونیکی

امضای الکترونیکی و امضای دیجیتال اغلب به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، اما در واقع تفاوت‌هایی با هم دارند. امضای دیجیتال بر اساس الگوریتم‌ها و رمزگذاری برای امضاء و تأیید صحت یک سند عمل می‌کند. به عبارت دیگر، هدف امضای الکترونیکی (e-Signature) تأیید ساده یک سند است، در حالی که یک امضای دیجیتال، سند را از لحاظ امنیتی محافظت می‌کند.

امضای الکترونیکی به شخص این امکان را می‌دهد تا به شکل الکترونیکی تصویر یک امضا را به سند قرارداد آنلاین اضافه کند. بنابراین، امضاهای الکترونیکی در واقع نسخه دیجیتالی امضای کاغذی هستند و هدف امضاءکننده الکترونیکی همانند امضاءکننده کاغذی است. با این حال، امضای الکترونیکی به جای اینکه دست‌نویس باشد، به صورت الکترونیکی ثبت می‌شود و نیاز به امضاهای کاغذی را برطرف می‌کند.

تفاوت اصلی بین این دو نوع امضا در این است که یک امضای الکترونیکی می‌تواند به سادگی نام امضا کننده در فرم وب باشد، در حالی که یک امضای دیجیتال تایید شده، مدرکی رمزنگاری شده است و عمدتاً برای تأمین ایمنی اسناد کاربرد دارد. به این ترتیب، می‌توان گفت که امضای دیجیتال نوعی امضای الکترونیکی است که امنیت بیشتری دارد.

مزیت مهم امضای دیجیتال این است که اگر فردی بخواهد در فضای اینترنت مبادله‌ای الکترونیکی با هویت مجازی داشته باشد، می‌تواند خود را به‌گونه‌ای معرفی کند که طرف مقابل به وی اعتماد کند. در این صورت، گیرنده می‌تواند از ماهیت فرستنده و اینکه اطلاعات در حین انتقال تغییر نکرده، مطمئن باشد و فرستنده نیز قادر به انکار امضای داده نخواهد بود.

در قانون تجارت الکترونیکی ایران، امضای الکترونیکی به عنوان «هر نوع علامت‌ منضم شده یا به نحو منطقی متصل‌شده به داده پیام که برای شناسایی امضاء‌کننده داده پیام استفاده می‌شود» تعریف شده است. همچنین در ماده ۷ این قانون آمده است «هرگاه قانون، وجود امضاء را لازم بداند، امضای الکترونیکی مکفی است». در آبان ماه سال ۱۴۰۲ با تصویب مجلس، احراز هویت اشخاصی که امضای آن‌ها برای دریافت تمامی خدمات ثبتی ضروری است، به اخذ گواهی امضای الکترونیکی نیاز دارد.

با توجه به مصوبه جدید، احراز هویت افرادی که برای دریافت خدمات ثبتی مانند دفاتر اسناد رسمی و ادارات ثبت شرکت‌ها نیاز به امضا دارند، منوط به اخذ گواهی امضای الکترونیکی طبق قانون تجارت الکترونیکی است. همچنین امروزه امکان احراز هویت غیرحضوری برای صدور گواهی‌های سطح دو اطمینان فراهم شده و این گواهی‌ها برای کاربردهای با ریسک متوسط در نظر گرفته شده است.

نحوه ثبت امضای الکترونیکی

امضای الکترونیکی یا همان امضای دیجیتال به شما این امکان را می‌دهد که اسناد و مدارک را به صورت آنلاین با امنیت و قانونی امضا کنید. در گذشته برای دریافت امضای الکترونیکی نیاز به مراجعه حضوری به مراکز صدور گواهی بود، اما اکنون با پیشرفت تکنولوژی می‌توانید به راحتی از طریق گوشی هوشمند خود امضای الکترونیکی دریافت کنید. مراحل کلی ثبت امضای الکترونیکی به شرح زیر است:

• انتخاب یک مرکز صدور گواهی معتبر مانند مرکز صدور گواهی الکترونیکی ایران یا مرکز صدور گواهی الکترونیکی دولت.
• ایجاد یک حساب کاربری در وب سایت مرکز صدور گواهی انتخابی.
• احراز هویت با ارائه مدارک مورد نیاز مثل اسکن کارت ملی و عکس.
• نصب نرم‌افزار امضای الکترونیکی بر روی گوشی هوشمند.
• اقدام برای دریافت گواهی امضای الکترونیکی با وارد کردن اطلاعات و پرداخت هزینه.
• فعال‌سازی گواهی بر روی گوشی هوشمند.
• استفاده از گواهی برای امضای اسناد به صورت الکترونیکی.

هزینه صدور امضای الکترونیکی بسته به نوع گواهی و مرکز صدور گواهی متفاوت است و گواهی امضای الکترونیکی دارای تاریخ انقضا است و باید پس از پایان اعتبار آن تمدید شود.

انواع امضای دیجیتال

سه نوع گواهی امضای دیجیتال (DSC) وجود دارد:

• کلاس ۱: این نوع گواهی‌ها قادر به استفاده در اسناد تجاری قانونی نیستند زیرا تنها با شناسه ایمیل و نام کاربری تأیید می‌شوند. امنیت این امضاهای کلاس ۱ در سطح ابتدایی بوده و در محیط‌هایی با خطر کم استفاده می‌شوند.
• کلاس ۲: این امضاها اغلب برای پر کردن فرم‌های الکترونیکی اسناد مالیاتی مانند اظهارنامه مالیات بر درآمد و GST به کار می‌روند و هویت امضاءکننده را با استفاده از پایگاه داده‌ای از پیش تأیید شده احراز می‌کنند.
• کلاس ۳: بالاترین سطح امضای دیجیتال که برای صحیح بودن آن، شخص یا سازمان باید قبل از امضاء برای اثبات هویت خود اقدامات لازم را انجام دهد.